GELUKKIG DENKEN KAN NIET,
GELUKKIG VOELEN WEL

De  focus van mijn therapie is gevoel. En binnen de psychologische hulpverlening zoals wij die kennen is dit niet gebruikelijk. Daar wordt er vooral gewerkt met het hoofd en hoe het hoofd gedachten, gedrag en emoties/gevoel beïnvloed. Ik werk vanuit het gevoel omdat ik ervan overtuigd ben dat ons gevoel hetgeen is wat alles aanstuurt. Door middel van het gevoel dat je hebt, ga jij je op een bepaalde manier gedragen en geeft dat bepaalde gedachtes. Door je mee te nemen in hoe de hersenen werken in combinatie met het lichaam wil ik je laten zien waarom ik zoveel nadruk leg op het werken met gevoel.

Wij mensen zijn geëvolueerd tot bijzondere wezens. Onze manier van denken is uniek voor onze soort. Onze hersenen zorgen er namelijk voor dat wij kunnen nadenken, analyseren, plannen, enz. En als mensheid proberen wij deze vaardigheden optimaal te benutten. Nagenoeg alles in onze maatschappij is erop gericht om onze manier van denken de optimaliseren.

Nog voordat je als kind naar school toe gaat, krijgt het kind thuis allemaal speeltjes waarmee de hersenen getraind worden. Wie heeft er vroeger niet gespeeld met de plastic kubus waar je een driehoekje, een rondje, een vierkantje en een kruisje in gelijkvormige gaten moest stoppen? De kinderen van nu worden al getraind met verschillende programma’s op telefoons en tablets. Dit alles om de hersenen op een zo vroeg mogelijke leeftijd te activeren.

De nadruk op het gebruik van de hersenen is zo overweldigend groot, dat wij mensen een heel groot deel van ons menszijn missen. Ons denkvermogen is hetgeen wat als laatste ontwikkeld is in de menselijke evolutie. Dit betekent dat alles wat ontstaan is voordat ons denkvermogen ontwikkeld werd, geen, of veel te weinig aandacht krijgt. Daarom neem ik je graag mee in een stukje ontwikkeling van het menselijke brein.

Het reptielenbrein

Het reptielenbrein is het oudste brein dat we hebben. Het is een deel van de hersenen dat automatisch werkt zonder dat jij er invloed op uit hoeft te oefenen. Het is verantwoordelijk voor het regelen van de vitale functies zoals hartslag, ademhaling, aansturing van de organen, enz. Daarnaast is dit deel van de hersenen ook verantwoordelijk voor overleven. Zo is het verantwoordelijk voor ons voortplantingsgedrag, ons eetgedrag, maar ook voor onze veiligheid. En het regelen van veiligheid is een zeer belangrijk onderdeel wat van grote invloed is op ons huidige leven en heeft een sterke relatie heeft met psychologie.

Maar hoe zorgt ons reptielenbrein ervoor dat wij veilig zijn en blijven? Het reptielenbrein is continue bezig met het inschatten van de situatie waarin jij je bevindt. Maar om dit te kunnen doen, heeft het wel informatie nodig. Daarom wordt alle informatie die wij via onze zintuigen binnenkrijgen, eerst naar het reptielenbrein gestuurd. Aan de hand van wat je ogen zien, je huid voelt, je oren horen, je neus ruikt en je smaakpapillen proeven, maakt het reptielenbrein een inschatting over de situatie. Is de situatie veilig, dan ervaar je een veilig gevoel in je lichaam, is de situatie onveilig, dan ervaar je een gevoel van onveiligheid of angst in je lichaam. Zie je iemand die goed is voor de voortplanting, dan ervaar je vlinders in je buik, enz. Dit zijn subtiele gevoelens die je niet opvallen (tenzij jij er bewust mee bezig bent). Op deze manier stuurt het reptielenbrein jou continue aan om bepaalde dingen wel of niet te doen.

Je kan ook in situaties komen die gaan over leven of dood. Dan is de functie van het reptielenbrein om ervoor te zorgen dat er alles aan gedaan wordt om jou in veiligheid te brengen. Aan de hand van de situatie wordt er een van de volgende drie acties geactiveerd: vechten, vluchten of bevriezen. Wanneer de mogelijkheid er nog is, dan zal het reptielenbrein zorgen dat je gaat vluchten. Is dat niet meer mogelijk, dan zorgt het ervoor dat je gaat vechten. De laatste optie is om je te laten bevriezen. Om te zorgen dat je in een gevaarlijke situatie gaat vechten, vluchten of bevriezen, stuurt het reptielenbrein het lichaam aan. Dit doet het door middel van het activeren van een gevoel dat in een keer het hele lichaam aanzet tot actie. Dit doet het bijvoorbeeld door je te overladen met een gevoel van angst, agressie of door heel je lichaam te verslappen. Denk bijvoorbeeld aan een keer dat je bijna een ongeluk hebt gehad. Op dat moment werd je overladen met een gevoel van angst. Dit gevoel is dusdanig heftig dat direct alles in het lichaam reageert om te vechten, te vluchten of te bevriezen.

Het zoogdierenbrein

De volgende stap in de ontwikkeling van de mens is het ontstaan van het zoogdierenbrein. Het zoogdierenbrein kan gezien worden als informatieverwerkingscentrum in de hersenen. Zo wordt de zintuigelijke informatie die naar het reptielenbrein gestuurd is, daarna doorgestuurd naar het zoogdierenbrein die het op zijn beurt weer doorstuurt naar de hersenen. Daarnaast is het zoogdierenbrein verantwoordelijk voor emoties.

Emoties

Emoties kunnen gezien worden als een samenvoeging van de acties van het zoogdierenbrein. Zoals je in het stuk over het reptielenbrein hebt kunnen lezen geeft deze door middel van gevoel steeds signalen af over de situatie waar jij je in bevindt. In 90% van de gevallen is het gevoel dat je ervaart onbewust. In de overige 10% van de gevallen ervaar je het gevoel bewust. Dit gebeurt wanneer de situatie een serieuze reactie van jou vraagt. Alle lichamelijke reacties die jij op dat moment geeft, worden door het zoogdierenbrein geïnterpreteerd en in een categorie geplaatst: onze emoties. Het is namelijk zo dat het ene gevoel van angst, anders is dan het andere gevoel van angst. Maar omdat er grote overeenkomsten zijn tussen de twee gevoelens, vallen ze in dezelfde categorie ‘angst’. Het samenvoegen van alle lichamelijk reacties zorgt ervoor dat ons denkend brein op een efficiënte manier geïnformeerd wordt over de situatie.

Geheugen

In ons geheugen liggen onze herinneringen opgeslagen. Vaak wanneer we het hebben over ons geheugen, dan hebben we het over het gedeelte dat onze bewuste ervaringen opslaat. Hierbij kan je denken aan ervaringen die je hebt gehad zoals een vakantie, maar ook dingen die je vroeger op school geleerd hebt. Het gaat dan over situaties die je bewust meegemaakt hebt en die je op afroep weer uit het geheugen naar voren kan halen.

Naast de bewuste ervaringen die opgeslagen worden in het geheugen, wordt er ook enorm veel informatie onbewust opgeslagen. Deze onbewuste informatie is gerelateerd aan ons instinct om te overleven. En om te overleven is het belangrijk dat we zoveel mogelijk gevaarlijke situaties vermijden. Maar omdat de wereld om ons heen voortdurend verandert, komen er steeds weer anders situaties die een gevaar kunnen vormen. Dit betekent dat het belangrijk is dat gevaarlijke situaties opgeslagen worden in het geheugen. Kom je de volgende keer weer in dezelfde soort situatie, dan wordt de situatie vergeleken met situaties in het geheugen. Komt de situatie overeen, dan kan het reptielenbrein direct het lichaam aansturen om in actie te komen. Hoe sterk dit geheugen is zie je bij mensen die een auto-ongeluk hebben gehad. Het overgrote deel van de mensen heeft voor het ongeluk nooit angst gehad om in de auto te stappen of te gaan rijden. Na het ongeluk durven deze mensen ineens de auto niet meer in. Dit komt omdat de situatie opslagen is in het geheugen om te voorkomen dat deze persoon weer in eenzelfde soort levensbedreigende situatie komt.  

Het mensenbrein

Het laatst ontwikkelde deel van de hersenen is de mensenbrein. En dit deel van de hersenen is onder andere verantwoordelijk voor het analyseren van zaken, het kunnen plannen van activiteiten, kunnen redeneren, enz. Dit is het deel van de hersenen wat wij gedurende de dag bewust gebruiken. Maar ook wanneer we bewust bezig zijn met dingen, is er continu communicatie tussen het mensenbrein, het zoogdierenbrein en het reptielenbrein.

Plannen van activiteiten

Nadat het zoogdierenbrein alle informatie heeft ontvangen en heeft samengevoegd, wordt het doorgestuurd naar het mensenbrein. Deze informatie is namelijk belangrijk voor onder andere het plannen van activiteiten. Wij mensen zijn gedurende de dag continu bezig met plannen. In de ochtend ben je je aan het bedenken wat je die dag allemaal moet doen, aan het einde van de dag ben je bezig met de planning voor die avond en voor het naar bed gaan ben je aan het bedenken wat je de volgende dag moet doen. We plannen dus de hele dag door. Maar alle activiteiten die je in je hoofd doorneemt, worden gecheckt op veiligheid. Wanneer je alleen denkt aan een activiteit waar jij je niet comfortabel bij voelt, dan reageert je lichaam direct. Denk bijvoorbeeld aan een afspraak met die ene vervelende collega. Door er alleen al aan te denken krijg je al hetzelfde gevoel als dat je het gesprek daadwerkelijk hebt. Een ander voorbeeld waar dit effect heel duidelijk te zien is, is bij mensen met vliegangst. Alleen al bij de gedachte dat ze een vliegtuig in moeten stappen, worden ze overladen met een gevoel van angst.

Analyseren van situaties

Een ander uniek aspect van het mensenbrein is het analyseren van situaties. Ook voor het analyseren van situaties is de informatie die vanuit het zoogdierenbrein komt van belang. Door de snelle veranderingen die er plaatsvinden op bijvoorbeeld het gebied van technologie, moeten wij continu situaties analyseren en onze focus aanpassen. Denk bijvoorbeeld aan de ontwikkeling van de auto. Waar je tot 10 jaar geleden moest letten op het geluid van een ronkende motor, moet je bij elektrische auto’s op hele andere geluiden letten. Dit zorgt ervoor dat we niet alleen bepaalde situaties moeten herkennen, maar ook situaties moeten analyseren. Wanneer je bijna aangereden bent door een elektrische auto, analyseren je hersenen direct welke kenmerken de situatie heeft. In het vervolg zal je direct alert zijn wanneer je bijvoorbeeld het piepende geluid hoort van een elektromotor wanneer je over straat loopt. Een ander voorbeeld is wanneer je in je jeugd een keer aangevallen bent door een rottweiler, dan is de kans groot dat jouw lichaam niet alleen reageert bij het zien van die specifieke hond, maar bij het zien van elke rottweiler (categorie). De verschillende kenmerken van situaties worden door de hersenen geanalyseerd waardoor het in situaties die op elkaar lijken, dezelfde lichamelijke reactie geeft.

Wat dit inzicht zo belangrijk maakt

Onze maatschappij is volledig ingericht op het intelligenter maken van ons mensen. Dit betekent dat zo ongeveer alle aandacht gaat naar het mensenbrein. Hierdoor is er maar heel weinig aandacht voor andere, veel oudere delen van de hersenen. En dat is jammer.
We merken namelijk nagenoeg bijna negatieve, maar ook geen positieve signalen meer op vanuit het lichaam. Pas als het lichaam de meest heftige signalen doorstuurt, dan merken we ze pas op. En juist die kleine signalen leren ons het meeste over onszelf. En als jij jezelf leert kennen, dan kan je gaan onderzoeken wat er tussen jou en jouw geluk instaat.

Psycholoog Geldrop - Feel It 2 - Gerard Furnee - Blog1
Gerard Furnee
15 september 2020